نقد تحلیلی اشکالات برهان نقض غرض در اثبات عصمت انبیاء

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار فلسفه دانشگاه زنجان، زنجان، ایران
10.22034/mi.2026.11096
چکیده
برهان نقض غرض از مهم‌ترین براهین عقلی متکلمان امامیه برای اثبات عصمت مطلق انبیاء است، که بر حکمت الهی و غرض‌مندی افعال خداوند استوار است. بر اساس این برهان، تحقق کامل هدف بعثت؛ یعنی هدایت جامع انسان و تأمین سعادت او، بدون عصمت مطلق پیامبر ممکن نیست. زیرا احتمال خطا یا معصیت، اعتماد امت و کارآمدی هدایت را تضعیف می‌کند. متکلمان عصمت را به‌مثابه «امتناع بالغیر» تبیین کرده‌اند؛ بدین معنا که پیامبر با حفظ اختیار، به سبب علم حضوری، محبت الهی و ملکة نفسانی راسخ، فاقد داعیه مؤثر برای گناه است. این پژوهش با روش تحلیلی_انتقادی و با بهره‌گیری از منابع کلامی امامیه و آثار فلسفی و کلامی معاصر، به بررسی و نقد مهم‌ترین اشکالات وارد شده بر برهان نقض غرض می‌پردازد؛ از جمله ادعای کفایت عصمت نسبی، تمسک به قاعدة خیر کثیر و شر قلیل، قیاس پیامبر با مراجع دینی و اشکال هیومی در استنتاج «باید» از «هست». این تحقیق نشان می­دهد که این نقدها ناشی از خلط میان تحقق نسبی و کامل غرض، نادیده‌گرفتن تفاوت ماهوی نقش پیامبر با دیگر کنش­گران دینی، و تلقی نادرست از نسبت علم، اراده و قدرت الهی است. نتیجه آنکه حکمت الهی اقتضا دارد پیامبر از آغاز تا پایان عمر، در همة حوزه‌های دریافت و ابلاغ وحی و نیز رفتار فردی و اجتماعی، از هرگونه خطای عمدی، سهوی و نسیان مصون باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analytical Critique of Objections to the Purpose-Contradiction Argument in the Proof of Prophetic Infallibility

نویسنده English

Morteza Hoseinzadeh
Department of Philosophy, Faculty of Humanities, University of Zanjan, Zanjan, Iran
چکیده English

The argument from frustration of purpose is a major rational proof used by Imāmī theologians to establish the absolute infallibility of prophets. Grounded in divine wisdom and the purposiveness of God’s acts, it maintains that the aim of Prophethood, comprehensive human guidance and true felicity, cannot be fully realized unless the prophet is protected from error, forgetfulness, and sin. Any possibility of such defects would weaken communal trust and render prophetic guidance uncertain. Imāmī thinkers explain this protection as extrinsic impossibility: the prophet retains free will and power, yet lacks any effective motive for sin because of immediate knowledge, profound love of God, and a firmly rooted moral disposition. Using an analytical-critical method and relying on classical Imāmī sources and contemporary discussions, this study examines objections to the argument, including the sufficiency of relative infallibility, the principle of greater good and lesser evil, analogies with religious authorities, and the Humean is–ought objection. It argues that these critiques confuse partial with complete realization of divine purpose, overlook the unique status of Prophethood, and misunderstand divine knowledge, will, and power. Consequently, divine wisdom requires comprehensive prophetic infallibility throughout life and in all domains of religious guidance and practice.

کلیدواژه‌ها English

Infallibility
Purpose-Contradiction Argument
Contingent Impossibility
Divine Wisdom
Deep-rooted Moral Disposition of the Soul
اترک، حسین (۱۳۹۹)، بررسی و نقد براهین نقض غرض و اعتماد در اثبات عصمت انبیاء، پژوهشنامه فلسفه دین (نامه حکمت)، 18(1)، 217‏–239.
آل یاسین، محمدحسن (1413 ق)، أصول الدین. قم: مؤسسه آل یاسین، چاپ اول.
بحرانی، میثم بن علی (ابن میثم بحرانی)، (۱۴۱۷ق). قواعد المرام فی علم الکلام، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
حسینی شیرازی، سید محمد (۱۴۱۰ق)، القول السدید فی شرح التجرید (چاپ اول)، قم: دار الإیمان.
حمود، محمد جمیل (۱۴۲۱ق)، الفوائد البهیه فی شرح عقائد الإمامیة (چاپ دوم)، بیروت: مؤسسة الأعلمی.
خرازی، سید محسن (۱۴۱۷ق)، بدایة المعارف الإلهیة فی شرح عقائد الإمامیة (چاپ چهارم)، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
رازی، محمد بن عمر (فخرالدین رازی) (۱۴۲۰ق). تفسیر مفاتیح الغیب (جلد 1)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
رازی، محمد بن عمر (فخرالدین رازی) (۱۹۸۶م). الأربعین فی أصول الدین (جلد 2)، قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة.
سبحانی، جعفر (بی‌تا)، عصمة الأنبیاء، قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبحانی، جعفر (بی‌تا)، الأضواء علی عقائد الشیعة الإمامیة، قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبحانی، جعفر (۱۳۸۱ش)، الإنصاف فی مسائل دام فیها الخلاف (۳ جلد، چاپ اول)، قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبحانی، جعفر (بی‌تا)، سلسلة المسائل العقائدیة (تقریر: حسن مکّی عاملی)، قم: مؤسسه امام صادق (ع)
شریف مرتضی، علی بن حسین (۱۲۵۰ق)، تنزیه الأنبیاء، قم: منشورات الشریف الرضی.
شریف مرتضی، علی بن حسین (۱۴۱۱ق)، الذخیرة فی علم الکلام (سید احمد حسینی، محقق)، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
شریف مرتضی، علی بن حسین (۱۹۹۸م)، أمالی المرتضی (جلد 2)، قاهره: دار الفکر العربی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن (۱۳۸۲ش)، تلخیص الشافی (حسین بحرالعلوم، محقق) (چاپ اول)، قم: انتشارات المحبین.
شیخ طوسی، محمد بن حسن (۱۴۰۶ق)، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد (چاپ دوم)، بیروت: دار الأضواء.
عبیدلی، سید عمیدالدین (۱۳۸۱ش)، إشراق اللاهوت فی نقد شرح الیاقوت (علی‌اکبر ضیائی، تصحیح)، تهران: میراث مکتوب.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (۱۴۰۵ق)، إرشاد الطالبین إلی نهج المسترشدین (سید مهدی رجائی، محقق)، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (۱۴۱۲ق)، الاعتماد فی شرح واجب الاعتقاد (ضیاءالدین بصری، محقق) (چاپ اول)، قم: مجمع البحوث الإسلامیة.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (۱۴۲۲ق)، اللوامع الإلهیة فی المباحث الکلامیة (شهید قاضی طباطبایی، محقق) (چاپ دوم)، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
Coady, C. A. J. ((1992), Testimony: A philosophical study, Oxford, UK: Clarendon Press.
Flanagan, Owen, (19910, Varieties of moral personality: Ethics and psychological realism, Cambridge, MA: Harvard University Press.
Hume, David. (1978), A treatise of human nature, Oxford, UK: Clarendon Press. (Original work published 1739)
Searle, John R. (1964), How to derive ‘ought’ from ‘is’. The Philosophical Review, (1) 73, 58-43. https://doi.org/10.2307/2183201
Tangney, June P., Stuewig, Jeffrey, & Mashek, Debra J. (2007). Moral emotions and moral behavior. Annual Review of Psychology, 372-345, 58, https://doi.org/10.1146/annurev.psych.56.091103.070145