خوانش رضا داوری اردکانی از ادوارد سعید: بررسی تطبیقی در چارچوب نظریه انتقادی اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران
2 استاد جامعه‌شناسی نظری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
10.22034/mi.2026.11093
چکیده
این مقاله با تکیه بر چارچوب نظریة انتقادی اجتماعی، به تحلیل تطبیقی اندیشه‌های رضا داوری اردکانی و ادوارد سعید، دو تن از برجسته‌ترین منتقدان هژمونی غرب در دوران معاصر می‌پردازد. مسئلة اصلی مقاله، بررسی نحوة خوانش داوری از نقد سیاسی، گفتمانی و پساساختارگرایانة سعید از منظر متافیزیکی و هایدگری است. هر دو متفکر در نقد پروژة مدرنیته، پیوند معرفت و قدرت، و بحران بازنمایی، اشتراکاتی بنیادین دارند؛ با این­حال، مقاله نشان می‌دهد که داوری، نقد سعید را سطحی و ناکافی می‌داند، زیرا به ریشه‌های متافیزیکی بحران غربی، یعنی سرشت تکنولوژیک و سوبژکتیویستی تفکر مدرن نمی‌پردازد. از دیدگاه داوری، نقد سعید هرچند در سطح سیاسی مؤثر است و در افشای سازوکارهای سلطة فرهنگی غرب نقش دارد، اما در چارچوب مفاهیم اومانیستی و سکولار باقی می‌ماند و در نهایت، خود یکی از تجلیات بحران درونی تفکر غربی است؛ نه راهی برای خروج از آن. این تقابل، دو پارادایم اصلی مواجهة جهان غیرغربی با مدرنیته را روشن می‌سازد: پارادایم اصلاح سیاسی-فرهنگی در برابر گسست متافیزیکی-وجودی. مقاله با تکیه بر این تمایز، امکان بازخوانی انتقادی نسبت به راهبردهای فکری در برابر غرب را فراهم می‌سازد و بر ضرورت توجه به بنیان‌های هستی‌شناختی در نقد مدرنیته تأکید می‌ورزد. همچنین، این بررسی می‌تواند به بازاندیشی در نسبت میان سنت، مدرنیته و امکان تفکر بدیل در جهان غیرغربی یاری رساند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Reza Davari Ardakani’s Reading of Edward Said: A Comparative Study within the Framework of Social Critical Theory

نویسندگان English

fatemeh ahmadi 1
javad miri 2
1 Assistant Professor of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Khorramabad, Iran
2 Professor of Social Sciences, Institute for Humanities and Cultural Studies (IHCS), Tehran, Iran
چکیده English

This paper presents a comparative analysis of Reza Davari Ardakani’s and Edward Said’s critiques of Western hegemony, using the theoretical resources of social critical theory (the Frankfurt School and allied thinkers) as an interpretive framework. The paper asks how Davari, writing from an Iranian philosophical and metaphysical standpoint, reads, assimilates, and critiques Said’s cultural-discursive critique of colonialism and Orientalism. While Said locates domination primarily in the microphysics of representation, language, and institutions (a Foucauldian/Gramscian orientation), Davari shifts the focus to the metaphysical and ontological foundations of modern Western thought: technicity, subjectivism, and the forgetfulness of Being (a Heideggerian inflection). The study employs textual comparison, conceptual mapping, and critical triangulation to reveal both convergences (diagnoses of modernity’s crisis and the link between knowledge and power) and divergences (practical reformism vs. metaphysical rupture). The analysis argues that Davari appreciates Said’s political efficacy but regards it as ultimately immanent to the Western intellectual horizon; hence, Davari advocates a deeper ontological reorientation as a prerequisite for genuine de-hegemonization. The paper concludes by reflecting on the implications for intellectual strategies in non-Western contexts seeking alternatives to Western modernity.

کلیدواژه‌ها English

Orientalism
Critique of Modernity
Metaphysics
Critical Theory
Davari Ardakani
داوری اردکانی، رضا (۱۳۵۷ الف)،  فلسفه در دادگاه ایدئولوژی، تهران: انتشارات سخن.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۸۷)، درباره غرب، تهران: انتشارات هرمس.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۹۰)،  فلسفه در بحران، تهران: امیرکبیر.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۵۷ ب)، وضع کنونی تفکر در ایران، تهران: نشر سروش.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۵۹)، فلسفه چیست؟، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۶۱)، انقلاب اسلامی و وضع کنونی عالم. تهران: مرکز فرهنگی علامه طباطبایی.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۶۳)، شمه‌ای از تاریخ غرب‌زدگی ما (چاپ دوم)، تهران: نشر سروش.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۶۵)،  ناسیونالیسم و انقلاب، تهران: دفتر پژوهش‌ها و برنامه‌ریزی فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۶۸)،  غرب و غرب‌زدگی، تهران: طرح نو.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۷۲)،  «خرد و آزادی»، ماهنامه فرهنگ، (۹).
داوری اردکانی، رضا (۱۳۷۳)،  فلسفه در بحران تهران: نشر امیرکبیر.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۷۵)،  بحران مدرنیته در سنت مدرنیته و پسامدرن، تهران: مؤسسه صراط.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۷۸)،  فرهنگ، خرد و آزادی  تهران: نشر ساقی.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۷۹ الف)،  اتوپی و عصر تجدد، تهران: نشر ساقی.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۷۹ ب)، درباره علم، تهران: نشر ساقی.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۸۰)، درباره غرب. تهران: نشر ساقی.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۸۴)،  صد سال سرگردانی در راه غربی‌شدن و تجددمآبی. تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
داوری اردکانی، رضا (۱۳۸۹)، «داستان یک طلبه ساده فلسفه». ماهنامه مهرنامه، سال اول، شماره ششم.
داوری اردکانی، رضا  (۱۳۷۲)، ما و تجدد، تهران: طرح نو.
سعید، ادوارد (۱۳۸۳)،  شرق‌شناسی، ترجمه عبدالکریم رشیدیان، تهران: نشر نی.
سعید، ادوارد (۱۳۸۶)،  نقش روشنفکر، ترجمه نیکو سرخوش، تهران: آگه.
سعید، ادوارد (۱۳۸۸)،  فرهنگ و امپریالیسم، ترجمه اکبر ابوطالبی، تهران: نشر چشمه.
سعید، ادوارد (۲۰۰۴)،  اومانیزم و نقد دموکراتیک، نیویورک: انتشارات دانشگاه کلمبیا.
فوکو، میشل (۱۳۸۹ الف)،  دیرینه‌شناسی دانش، ترجمه عبدالقادر سواری، تهران: گام نو.
گرامشی، آنتونیو (۱۳۸۹)، شهریار جدید، ترجمه عطاءالله نوریان، تهران: اختران.
هورکهایمر، ماکس (۱۳۸۲)،  نظریه سنتی و نظریه انتقادی، ترجمه مراد فرهادپور، تهران: طرح نو.
آدورنو، تئودور (۱۳۷۷)،  دیالکتیک روشنگری، ترجمه مراد فرهادپور، تهران: مؤسسه فرهنگی توانا.
هابرماس، یورگن (۱۳۸۴)، گفتمان و عقل ارتباطی، ترجمه حسین بشیریه، تهران: نشر نی.
Ahmad, Aijaz (1992), In Theory: Classes, Nations, And Literatures, London: Verso.
Said, Edward W. (1997), Covering Islam: How the Media and the Experts Determine How We See the Rest of the World. Revised Edition, New York: Vintage Books.
Said, Edward W. (2004), Humanism and Democratic Criticism, New York: Columbia University Press.