fa از تجسد تا تجلی: مبانی متافیزیکی فقدان شمایل در هنر اسلامی فلسفی Philosophy مقاله پژوهشی Original Article <span style="font-size:14pt"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span style="color:black"><span b="" lang="FA" nazanin="" style="font-family:">مسئله فقدان شمایل در هنر اسلامی صرفاً یک محدودیت فقهی یا ترجیح ذوقی نیست، بلکه ریشه در نحوه تلقی متافیزیکی اسلام از نسبت خدا، جهان و ظهور امر قدسی دارد. این مقاله با تمرکز بر تمایز بنیادین میان دو الگوی الهیاتیِ &laquo;تجسد&raquo; و &laquo;تجلی&raquo;، نشان می‌دهد که تفاوت زیبایی‌شناختی هنر مسیحی و اسلامی، برخاسته از دو پاسخ متفاوت به پرسش &laquo;چگونگی حضور امر الهی در عالم&raquo; است. در الهیات مسیحی، حضور الهی در قالب نظریه تجسد، به معنای جسمیت‌یافتن کلمه الهی در یک واقعه تاریخی ـ شخصی است و از این‌رو شمایل‌نگاری، بازنمایی مشروع و حتی ضروری این حضور تلقی می‌شود. در مقابل، در الهیات و حکمت اسلامی ـ به‌ویژه در سنت عرفانی و حکمت متعالیه ـ حلّ نسبت تنزیه و تشبیه از طریق تفکیک میان مقام ذات و مقام فعل صورت می‌گیرد: ذات حق تعالی منزه از هرگونه تعین و صورت‌پذیری است، اما در مرتبه فعل و اسماء، حقیقت الهی در آینه کثرات به نحو تجلی ظهور می‌یابد، نه تجسد. بر این اساس، هیچ صورت متعینی نمی‌تواند حامل انحصاری امر قدسی باشد و شمایل‌نگاری از حیث متافیزیکی ناموجه می‌گردد. از سوی دیگر، منع فقهی شمایل را باید در امتداد همین منطق وجودشناختی و به‌مثابه تدبیر تاریخی برای جلوگیری از تحدید امر نامتناهی و بازتولید مناسبات بت‌پرستانه فهم کرد. مقاله در نهایت نشان می‌دهد که &laquo;فقدان شمایل&raquo; نه فقدان بیان هنری، بلکه شرط امکان شکل‌گیری یک زیبایی‌شناسی ایجابی خاص در هنر اسلامی است؛ زیبایی‌شناسی‌ای که در خوشنویسی، نقوش هندسی و اسلیمی، وحدت در کثرت و حضور غیرتصویری امر قدسی را به‌نحو بصری متجلی می‌سازد.</span><span lang="AR-SA" style="font-family:"B Nazanin""></span></span></span></span></span></span></span><br> &nbsp; <p data-end="967" data-start="258">The absence of figural representation in Islamic art is not merely a juridical restriction or an aesthetic preference, but is rooted in Islam&rsquo;s metaphysical understanding of the relationship between God, the world, and the manifestation of the sacred. By examining the contrast between the theological paradigms of <strong data-end="588" data-start="573">incarnation</strong> and <strong data-end="622" data-start="593">manifestation (theophany)</strong>, this article argues that the aesthetic divergence between Christian and Islamic art arises from two distinct conceptions of divine presence. In Christian theology, the doctrine of incarnation affirms the embodiment of the Divine Word in a concrete historical person, thereby legitimizing iconography as a visual mediation of sacred presence.</p> <p data-end="1897" data-start="969">In Islamic theology and philosophy&mdash;especially within mystical thought and Transcendent Wisdom&mdash;the relation between transcendence and resemblance is resolved by distinguishing between the level of Essence and the level of Act. The Divine Essence remains beyond all form and determination, while divine reality appears in the world through manifestation rather than embodiment. Consequently, no determinate image can function as an exclusive bearer of the sacred, rendering figural representation metaphysically unjustified. The juridical prohibition of images thus operates as a historical safeguard against limiting the infinite and reviving idolatrous patterns. The article concludes that the absence of images enables a distinctive affirmative aesthetic in Islamic art, expressed in calligraphy, geometric patterns, and arabesque forms that visually articulate unity in multiplicity and a non-representational sacred presen</p> شمایل، هنر اسلامی، تجسد، حکمت متعالیه، عرفان اسلامی Iconography and Islamic Art: Incarnation, Transcendent Philosophy, and Islamic Mysticism 0 0 http://mi.khu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-320-2&slc_lang=fa&sid=1 Hamedeh Rastaei حامده راستایی h.rastaei@aletaha.ac.ir 10031947532846002541 10031947532846002541 Yes Faculty member of Al-Taha Institute of Higher Education موسسه آموزش عالی آل طه