Metaphysical Investigations

fa تاثیر فاعلیت خداوند در قانون‌مندی طبیعت از دیدگاه ملاصدرا و الهی‌دانان پویشی The Influence of Divine Agency on the Lawfulness of Nature: From the Perspective of Mulla Sadra and Process Theologians فلسفی Philosophy مقاله پژوهشی Original Article <div style="text-align: justify;">الهی‌دانان پویشی در پی راهحلی برای برونرفت از مشکلات الهیاتی، تبیین جدیدی از فاعلیت خداوند در نظام طبیعت ارائه می‌دهند. به اعتقاد آنها، فاعلیت الهی بر مبنای پویش و نظام ارگانیسمی جهان، باید بهنحوی تفسیر شود که فاعلیت و اختیار و خلاقیت دیگر موجودات حفظ شود. راهحل آنان برای این مسأله، محدودیت قدرت و علم الهی است که منجر به نفی وجوب ذاتی و رابطه طولی خداوند با دیگر موجودات است. به عبارت دیگر، خداوند صرفاً شرط لازم و علت معد و در عرض دیگر علل و فاعل‌های طبیعی موجودات عالم است. قوانین و نظم عالم طبیعت نیز حاصل اختیار و خلاقیت موجودات طبیعی است. اما ملاصدرا با اثبات وجوب ذاتی و رابطه طولی خدا با دیگر موجودات، با فاعلِ بالتجلی دانستن خداوند، فاعلیت او را حقیقی و ایجادی و با لحاظ وجود بهعنوان متعلق جعل، همه موجودات و نسبت‌های ضروری آنها، یعنی قوانین عالم را، متعلق جعل بسیطِ او می‌داند. این دیدگاه فلسفی می‌تواند به معضلات دین پژوهی غربی در حوزه فاعلیت الهی پاسخ مناسبی بدهد.</div> <div style="text-align: justify;">Process theologians, in their attempt to address theological challenges, propose a new interpretation of God’s agency within the natural order. According to them, divine agency, based on the processual and organismic nature of reality, must be understood in a way that safeguards the agency, freedom, and creativity of other beings. Their solution involves restricting God’s power and knowledge, which ultimately results in the denial of God’s intrinsic necessity and His supervening relationship with other beings. In this view, God becomes merely a necessary condition and a preparatory cause, existing on the same level as other causes and natural agents in the world. Consequently, the laws and order of the natural world emerge from the free will and creativity of natural beings. In contrast, Mulla Sadra, affirming both God’s intrinsic necessity and His supervening relationship with creation, and understanding God as the Agent through self-manifestation, considers divine agency to be authentic and creative. By viewing existence as the object of positing, he asserts that all beings and their necessary relations, including the laws of the world, are encompassed within God’s simple positing. This philosophical framework offers a coherent response to the challenges that Western theology faces regarding divine agency.</div> الهیات پویشی, ملاصدرا, فاعلیت بالتجلی, فاعلیت الهی, نظم و قانونمندی عالم Process Theology, Mulla Sadra, Agency through Self-Manifestation, Divine Agency, Order and Lawfulness of the World 239 267 http://mi.khu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-73-3&slc_lang=fa&sid=1 Maryam Aqa Mohammadreza مریم آقامحمدرضا m.aqamohamadreza@gmail.com 10031947532846002353 10031947532846002353 Yes Kharazmi University, Karaj, Iran دانشگاه خوارزمی Mohammad Javad Rezaeirah محمد جواد رضایی ره rezaeirah@khu.ac.ir 10031947532846002354 10031947532846002354 No Kharazmi University, Tehran, Iran دانشگاه خوارزمی Hamidreza Ayatollahy حمیدرضا آیت الهی hamidayat@gmail.com 10031947532846002355 10031947532846002355 No Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran دانشگاه علامه طباطبایی Rouhollah Souri روح الله سوری souri@lhu.ac.ir 10031947532846002356 10031947532846002356 No Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran دانشگاه خوارزمی