کارکردهای دین از منظر رویکرد دایره المعارفی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
قدرت الله قربانی
استاد گروه فلسفه، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
10.22034/mi.2026.11743
چکیده
رویکرد دایره­المعارفی دربارة دین، به کارکرد حداکثری آن در تمامی ابعاد زندگی دینداران معتقد است. این رویکرد بر مبانی و مؤلفه­های مهمی چون حقانیت دین اسلام، فلسفة نبوت و ضرورت تامین سعادت دنیا و آخرت، جامعیت و جاودانگی دین اسلام، وجودآیات قرآنی دالّ بر تبیین کلیت زندگی انسانها، تنوع کاربردهای آیات قرآنی در زندگی انسان، دخالت عنصر زمان و مکان برای صدور احکام دینی کاربردی، و قابلیت کتاب، سنت، اجماع و عقل مبتنی است. طبق این دیدگاه همة زوایای زندگی انسان دارای جنبة دینی است و اینکه دنیا و آخرت نه تنها در پیوند با همدیگر، بلکه دارای رابطة طولی با هم هستند. نتیجه اینکه هیچ بعدی از ابعاد زندگی انسان نیست که از قلمرو تاثیرگذاری حداکثری دین و آموزه­های آن بیرون باشد. اسلامی بودن ابعاد و قلمروهای مذکور، نه تنها به­معنی تکوّن آنها در درون جهان بینی اسلامی، بلکه به­معنی تغذیة حداکثری آنها از آموزه­های قرآن و سنت است. از مشکلات مهم این دیدگاه می­توان به مواردی چون عدم تفکیک محتوای وحی و سنت معتبر منسوب به «دینی» و «غیردینی»، عدم توجه به قصد بالذات الهی از قصد بالعرض او از ارسال آیات متعدد در قرآن، عدم توجه به شئون مختلف دینی و غیردینی پیامبر (ص) و امامان شیعه، غفلت از نقش فرهنگ زمانه در نزول وحی و لزوم تطبیق حداقل بخشی از وحی با فهم عرفی مردم زمان نزول، بارکردن تکلیف مالایطاق بر دوش دین و نصوص دینی، نادیده گرفتن نقش برجستة عقل، خلاقیت، تجربه و مهارت بشری، عدم توجه به تفاوت مؤلفه­های ارزش، قانون و برنامه در متون دینی و زندگی انسان، و نهایتاً غفلت از مسالة تاریخیت برخی نصوص دینی اشاره کرد. خلاصه اینکه حامیان این رویکرد به این واقعیت مهم توجه ندارند که نقش اصلی دین در زندگی دینداران عمدتاً در معرفی ارزش­ها، معیارها، مبانی و نظام اعتقادی و اخلاقی حاکم بر زندگی آنهاست؛ در حالیکه حوزة وسیع برنامه­ریزی زندگی انسان، که بیشتر دارای ویژگی غیردینی و تغییرپذیری بسیار شدید مبتنی بر انتظارات و نیازهای دینداران است، عمدتاً از قلمرو دخالت دین بیرون است. تنها نقش برجستة دین در این حوزه اعطای رنگ الهی و اخلاقی به مجموعة برنامه­ها و راهکارهای زیستی بشری است.
کلیدواژه‌ها
کارکردهای دین
رویکرد دایره­المعارفی
قرآن
اسلام
پیامبر
روایات
موضوعات

عنوان مقاله English

The Functions of Religion from the Perspective of the Encyclopedic Approach

نویسنده English

Qodratullah Qorbani
Professor of Philosophy, Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده English

The encyclopedic approach to religion maintains that religion has a maximal function across all dimensions of the lives of believers. This approach rests on several important premises and components, including the truth of Islam; the philosophy of Prophethood and the necessity of securing human felicity in both this world and the hereafter; the comprehensiveness and perpetuity of Islam; the existence of Qur’anic verses that address the totality of human life; the diverse applications of Qur’anic teachings to human life; the role of time and place in the formulation of practical religious rulings; and the authority of the Qur’an, Sunnah, consensus (ijmāʿ), and reason. According to this view, every dimension of human life has a religious aspect, and this world and the hereafter are not merely interconnected but stand in a hierarchical relationship with one another. Consequently, no dimension of human life lies beyond the maximal sphere of influence of religion and its teachings. Characterizing these dimensions and domains as “Islamic” means not only that they develop within an Islamic worldview but also that they draw maximally upon the teachings of the Qur’an and Sunnah.

کلیدواژه‌ها English

Functions of religion
Encyclopedic Approach
Qur&‌rsquo
an
Islam
Prophet
Narrations
ابوزید، نصر حامد (1380)، معنای متن، ترجمه مرتضی کریمی­نیا، تهران: طرح­نو.
باقری، خسرو (1382)، هویت علم دینی، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله (1384)، تبیین براهین اثبات خدا، قم: اسراء، چ 4.
جوادی آملی، عبدالله (1389)، انتظار بشر ازدین، قم: اسراء، چ 6.
جوادی آملی، عبدالله(1372)، شریعت در آینه معرفت، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله(1387)، دین شناسی، قم: اسراء، چ 5.
جوادی آملی، عبدالله(1390)، ادب فنای مقربان،  قم: اسراء، ج7.
جوارشکیان، عباس (1396)، دلایل و لوازم تلقی حداکثری از دین، فصلنامه آموزه­های نوین کلامی، ش1.
حکیمی، محمدرضا (1413ق)، الحیاه، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
سروش، عبدالکریم (1376)، خدمات و حسنات دین، چاپ شده در مدارا و مدیریت، تهران: انتشارات صراط.
سروش، عبدالکریم (1378)، بسط تجربة نبوی، تهران: انتشارات صراط.
طباطبایی، سید محمدحسین(1368)، تفسیر المیزان. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 20 جلد.
عرب صالحی، محمد (1387)، تاریخی­نگری و دین، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فنایی، ابوالقاسم (1375)، انتظار بشر از دین؛ درنگی در صورت مساله، نقد و نظر، ش 3و4.
فیض کاشانی، ملامحسن (1385)، علم الیقین، قم: انتشارات بیدار.
کلینی، محمد بن یعقوب (1365)، اصول کافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمد تقی (1404ق)، بحار الانوار، بیروت: موسسه الوفاء.
مصباح یزدی، محمد تقی (1394)، پاسخ استاد به جوانان پرسش­گر، قم: انتشارات امام خمینی، چ 9.
مطهری، مرتضی (1362)، اسلام و مقتضیات زمان، تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1372)، مقدمه­ای بر جهان بینی اسلامی، در: مجموعة آثار، تهران: انتشارات صدرا، ج2.
مطهری، مرتضی (1373)، نبوت، تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1381)، خاتمیت، تهران: انتشارات صدرا.
معرفت، محمدهادی (1424)، التمهید فی علوم القرآن، قم: موسسه التمهید.
نصر، سید حسین (1382)، جوان مسلمان و دنیای متجدد، تهران: طرح نو.