از تجسد تا تجلی: مبانی متافیزیکی فقدان شمایل در هنر اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی گروه فلسفه مؤسسه آموزش عالی آل طه، تهران، ایران
10.22034/mi.2026.11098
چکیده
مسئلة فقدان شمایل در هنر اسلامی، صرفاً یک محدودیت فقهی یا ترجیح ذوقی نیست، بلکه ریشه در نحوة تلقی متافیزیکی اسلام از نسبت خدا، جهان و ظهور امر قدسی دارد. این مقاله با تمرکز بر تمایز بنیادین میان دو الگوی الهیاتی «تجسد» و «تجلی»، نشان می‌دهد که تفاوت زیبایی‌شناختی هنر مسیحی و اسلامی، برخاسته از دو پاسخ متفاوت به پرسش «چگونگی حضور امر الهی در عالم» است. در الهیات مسیحی، حضور الهی در قالب نظریة تجسد، به معنای جسمیت ‌یافتن کلمة الهی در یک واقعة تاریخی­ـ­شخصی است و از این‌رو شمایل‌نگاری، بازنمایی مشروع و حتی ضروری این حضور تلقی می‌شود. در مقابل، در الهیات و حکمت اسلامی، به‌ویژه در سنت عرفانی و حکمت متعالیه، حل نسبت تنزیه و تشبیه، از طریق تفکیک میان مقام ذات و مقام فعل صورت می‌گیرد: ذات حق تعالی منزه از هرگونه تعین و صورت‌پذیری است، اما در مرتبة فعل و اسماء، حقیقت الهی در آینة کثرات به نحو تجلی ظهور می‌یابد، نه تجسد. بر این اساس، هیچ صورت متعینی نمی‌تواند حامل انحصاری امر قدسی باشد و شمایل‌نگاری از حیث متافیزیکی ناموجه می‌گردد. از سوی دیگر، منع فقهی شمایل را باید در امتداد همین منطق وجودشناختی و به‌مثابه تدبیر تاریخی برای جلوگیری از تحدید امر نامتناهی و بازتولید مناسبات بت‌پرستانه فهم کرد. مقاله در نهایت نشان می‌دهد که «فقدان شمایل» نه فقدان بیان هنری، بلکه شرط امکان شکل‌گیری یک زیبایی‌شناسیِ ایجابیِ خاص در هنر اسلامی است؛ زیبایی‌شناسی‌ای که در خوشنویسی، نقوش هندسی و اسلیمی، وحدت در کثرت و حضور غیرتصویری امر قدسی را به‌نحو بصری متجلی می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

From Incarnation to Epiphany: The Metaphysical Foundations of Aniconism in Islamic Art

نویسنده English

Hamedeh Rastaei
Assistant Professor of Philosophy, Ale-Taha Institute of Higher Education, Tehran, Iran
چکیده English

The phenomenon of aniconism (the absence of icons/images) in Islamic art is neither merely a jurisprudential restriction nor simply an aesthetic preference; rather, it is deeply rooted in the metaphysical worldview of Islam concerning the relationship between God, the universe, and the manifestation of the Sacred. By focusing on the fundamental theological distinction between two paradigms, "Incarnation" (Tajasud) and "Epiphany" (Tajalli), this study demonstrates that the aesthetic divergence between Christian and Islamic art stems from two distinct answers to the question of how the Divine is present in the world. In Islamic theology and philosophy, particularly within ‘Irfan and Al-Hikmat al-Muta‘aliyah, the long-standing tension between transcendence (Tanzih) and anthropomorphism/immanence (Tashbih) is resolved by distinguishing between the Level of Essence and the Level of Divine Action. The Divine Essence transcends any determination or physical form, whereas, at the level of Action and Names, divine reality manifests through epiphany (Tajalli) in the mirror of multiplicity, rather than through physical embodiment (Tajasud). Consequently, no single, determinate form can serve as an exclusive bearer of the Sacred, rendering iconography metaphysically unjustified.
Furthermore, jurisprudential prohibitions should be understood as an ontological extension and historical safeguard designed to prevent the limitation of the Infinite and the reproduction of idolatrous practices. Ultimately, this paper shows that "aniconism" represents a condition of possibility for a positive, distinctive aesthetic in Islamic art, one that visually manifests unity within multiplicity (Wahdat fi al-Kathrat) and the non-representational presence of the Sacred through calligraphy, geometric patterns, and arabesques.

کلیدواژه‌ها English

Aniconism
Islamic Art
Incarnation
Epiphany
Transcendent Philosophy
Islamic Mysticism
قرآن کریم
ابن‌عربی، محی الدین (1370)، فصوص الحکم،  چ2، انتشارات الزهراء (س).
اناجیل اربعه (1384)، ترجمه، تعلیقات و توضیحات میر محمد باقر بن اسماعیل حسینی خاتون آبادی، به کوشش رسول جعفریان، تهران: مرکز پژوهش­های مراث مکتوب، چ2.
بخاری، محمد بن اسماعیل (2007م)، صحیح بخاری، تخریج، ضبط و الحواشی صدقی جمیل العطار، بیروت: دارالفکر.
بورکهارت، تیتوس (1376)، «نظری به اصول و فلسفه هنر اسلامی»، ترجمه غلامرضا اعوانی، مندرج در مبانی هنر معنوی زیر نظر علی عابدینی، چ2، تهران: دفتر مطالعات دینی حوزه هنری.
چیتیک، ویلیام (1384)، عوالم خیال، ابن‌عربی و مسئله اختلاف ادیان، ترجمه قاسم کاکایی، چ1، تهران: هرمس، مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها.
حر عاملی، محمدبن‌الحسن (1409ق‏)، وسائل‌الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، چ1، قم، مؤسسة آل‌البیت.
خمینی، سید روح الله (1379الف)، تحریرالوسیله، تهران: موسسه تنطیم و نشر آثار الامام الخمینی(ره).
خمینی، سید روح الله (1379ب)، مکاسب محرمه، الطبع الاولی، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الامام الخمینى، 1379.
سید رضی (1414ق)، نهج البلاغة، چ1، قم: هجرت‏.
سید کریمی، سید عباس (1393)، تصویر و مجسمه‌سازی، چ1، قم: مدرسه اسلامی هنر.
شهرستانى، عبدالکریم (1364)، الملل و النحل‏، به تحقیق محمد بدران، چ3، قم: الشریف الرضی‏.
صدرالدین شیرازی، محمد (1419ق)‏، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الربعة، الطبعه الاربعه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
صدرالدین شیرازی، محمد‏ (1366)،  شرح اصول کافی، ج1و2، چ1، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏.
عاملی، سید جعفر مرتضی (1391)، سیره صحیح پیامبر اعظم، ترجمه محمد سپهری، چ1، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
عکاشه، ثروت (1380)، نگارگری اسلامی، ترجمه سید غلامرضا تهامی، چ1، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی حوزه هنری.
قیصرى رومى، محمد داوود (1375)، ‏شرح فصوص الحکم‏، به کوشش، سید جلال الدین آشتیانى‏، چ1، تهران: شرکت انتشارات علمى و فرهنگى‏.
کاشانی، عبدالرزاق (1370)، شرح فصوص، قم: انتشارات بیدار.
کلینی، محمد بن یعقوب (1429ق)، الکافی(الطبعة الحدیثة)، 15ج، چ1، قم: مؤسسة دارالحدیث العلمیة الثقافیة.
کوماراسوامی، آناندا (1386)، فلسفه هنر مسیحی و شرقی، ترجمه امیر حسن ذکرگو، چ1، تهران: فرهنگستان هنر.
مجلسی، محمدباقر (1403ق)، بحار الأنوار، چ2، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
مطهری، مرتضی (1389)، مجموعه آثار، تهران: صدرا.
مولوی، جلال الدین محمد (1373)، مثنوی معنوی (از روی نسخه 677 ه.ق)، به کوشش توفیق‌هـ سبحانی، چ1، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
نوری طبرسی، میرزا حسین (1408ق)، مستدرک الوسایل و مستنبط المسائل، الطبعه الثانیه، بیروت: موسسه آل البیت لاحیاء التراث.
Hegel, Georg Wilhelm Friedrich; Aesthetics: Lectures on Fine Art; trans. T.M.Knox; Oxford: Oxford University Press, 1975.