fa گستره معاد و حشر موجودات با تأکید بر آراء ابن‌عربی، صدرالمتألهین و علامه طباطبایی کلامی Dialectical Theology مقاله پژوهشی Original Article <div style="text-align: justify;"></div> <div style="text-align: justify;"><span style="font-family:IRANyekan;"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:normal"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA" style="font-size:14.0pt">یکی از ابعاد مهم در حوزه معاد، حشر و گستره آن در قیامت است. نظر به اهمیت این مطلب در مباحث کلامی، این مقاله با به‌کارگیری روش کتابخانه‌ای در گردآوری داده‌ها، شیوه اسنادی در استناد به منابع و روش توصیفی -تحلیلی در تجزیه و تحلیل مسائل، ضمن استخراج آیات قرآن در گستره حشر غیرانسان، به ارزیابی تطبیقی آراء مفسران فریقین به‌ویژه ابن‌عربی، صدرالمتألهین و علامه طباطبایی، و تبیین اشتراکات و افتراقات در این‌باره پرداخته است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که اگرچه برخی مفسران برخلاف ظاهر آیات، استدلال‌های درون قرآنی و عقلی، حشر را مختص انسان دانسته‌اند، اما گروهی دیگر آن ‌را به همه موجودات اعم از حیوانات، جمادات و ملائکه تعمیم می‌دهند. برخی نیز مطلبی نقل نکرده‌اند. ابن‌عربی، ملاصدرا و علامه طباطبایی در زمره گروه دوم هستند. در این میان، ابن‌عربی و ملاصدرا با تکیه بر مبانی عرفانی و فلسفی، و علامه با رویکرد جامع‌تر نسبت به بقیه، با تحلیل دقیق زبان قرآن، گاه به تفصیل و گاه اشاره، به اثبات عمومیت حشر برای تمامی مخلوقات می‌پردازند. همچنین در باب مراتب حشر؛ ابن‌عربی حشر جماداتی مانند معبودان غیرعاقل را به منظور ازدیاد عذاب مشرکان، و علامه آن ‌را از جهت سؤال و جواب، نه مؤاخده می‌داند. در هر دو صورت، حشر جمادات به&shy;معنای حضور و همانند ملائکه، از جهت معنایی متمایز از معاد است. </span><b><span lang="FA" style="font-size:14.0pt"><span style="font-family:"B Zar""></span></span></b></span></span></span></span></span></div> <span style="font-size:11pt"><span style="line-height:normal"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">One of the significant dimensions of the doctrine of Resurrection is the concept of Gathering (Ḥashr) and its scope on the Day of Judgment. Given the importance of this issue in theological discourse, the present study employs a library-based method for data collection, a documentary approach for source citation, and a descriptive-analytical method for examining the problem. It identifies and extracts Qurʾānic verses related to the scope of non-human gathering and offers a comparative evaluation of the views of commentators from both major Islamic traditions (Shiʿi and Sunni), with particular focus on Ibn ʿArabī, Ṣadr al-Mutaʾallihīn, and ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī. Their points of agreement and divergence are analyzed in detail.</span></span></span></span></span></span> <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:normal"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span style="font-size:12.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">The findings indicate that, although some commentators&mdash;contrary to the apparent meanings of the verses, intra-Qurʾānic evidence, and rational arguments&mdash;restrict the concept of Gathering to human beings, others extend it to encompass all entities, including animals, inanimate objects, and angels. A third group remains non-committal on the issue. In the latter view, the Ḥashr of inanimate objects signifies a form of presence and, similar to angels, differs in meaning from Resurrection in its full theological sense.</span></span></span></span></span></span></div> قرآن, مفسران, عمومیت حشر, غایت‌مندی آفرینش, ابن‌عربی, صدرالمتألهین, علامه طباطبایی Qurʾān, commentators, universality of Ḥashr, teleology of creation, Ibn ʿArabī, Ṣadr al-Mutaʾallihīn, ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī 341 374 http://mi.khu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-349-1&slc_lang=fa&sid=1 Kavoos Rohi Barandagh کاووس روحی برندق k.roohi@modares.ac.ir 10031947532846002608 10031947532846002608 No Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران Elham Zarinkolah الهام زرین کلاه ezarinkolah@yahoo.com 10031947532846002609 10031947532846002609 Yes Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Eqlid Higher Education Center, Iran استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، مرکز آموزش عالی اقلید، ایران